Smoła sosnowa i farby smołowe – tradycyjny środek ochrony drewna

Spośród różnych środków ochrony drewna tylko nieliczne mogą pochwalić się tak długą i przekonującą historią jak smola sosnowa. Świadczą o tym liczne drewniane budynki i konstrukcje w Skandynawii i krajach bałtyckich z ponad 100-letnią historią, które do dziś zachowały się w doskonałym stanie.

W tym artykule przyjrzymy się, czym właściwie jest smola sosnowa, jak chroni drewno i w jakich przypadkach jej użycie jest najbardziej odpowiednie.

Środek ochrony drewna z wielowiekową historią

Na wybrzeżach Szwecji i Norwegii wciąż można spotkać drewniane kościoły, szopy na łodzie i budynki mieszkalne, które mają ponad sto lat, a niektóre nawet kilka wieków. Wiele z nich przez całe swoje życie było chronionych jedynie smolą sosnową, ponownie pokrywając powierzchnię co 10–20 lat.

Podobne tradycje istnieją również w krajach bałtyckich. W Łotwie, Litwie i Estonii panują podobne warunki klimatyczne – wilgotne jesienie, mroźne zimy i drewno, które nieustannie rozszerza się i kurczy pod wpływem temperatury i wilgoci. Smola jako środek ochrony drewna była szeroko stosowana na długo przed pojawieniem się syntetycznych powłok.

Czym właściwie jest smola sosnowa?

Smolę sosnową uzyskuje się poprzez powolne podgrzewanie drewna sosnowego bogatego w żywice – najczęściej pniaków i korzeni – w ograniczonej ilości tlenu. Pod wpływem ciepła z drewna uwalniają się jego naturalne żywice i oleje, tworząc gęsty, ciemny płyn.

W rezultacie powstaje smola sosnowa, produkt bez syntetycznych rozpuszczalników, bez sztucznych biocydów. W istocie jest to naturalny system ochrony samego drewna.

To również wyjaśnia właściwości smoli. Żywa sosna chroni uszkodzone miejsca żywicą, uniemożliwiając wnikanie w nie wody i organizmów powodujących zgniliznę. Smola sosnowa zapewnia tę samą ochronę płotom, fasadom, dachom i innym konstrukcjom drewnianym.

Jak smola sosnowa chroni drewno?

Większość współczesnych powłok drewna tworzy folię na powierzchni. Smola sosnowa działa inaczej – głęboko wnika w drewno i chroni je od wewnątrz przed wilgocią, zgnilizną, pleśnią i szkodnikami.

Wilgoć

Wilgoć jest główną przyczyną prawie wszystkich problemów z drewnem. Wchłaniając wodę, drewno pęcznieje, a wysychając kurczy się. Powtarzający się przez lata ten cykl powoduje deformacje, pęknięcia, a ostatecznie także zgniliznę.

Żywice i kwasy tłuszczowe zawarte w smole sosnowej naturalnie odpychają wodę, zmniejszając jej wchłanianie przez włókna drewna. Najważniejsze jednak jest to, że powłoka smolna nie tworzy hermetycznie zamkniętej „folii”. Nadal pozwala na odparowywanie wilgoci od wewnątrz.

Drewno nadal "oddycha". Natomiast nowoczesne powłoki często nie pozwalają na wydostanie się wilgoci z porów drewna, tworząc idealne warunki do rozwoju zgnilizny. Dziegieć pomaga uniknąć tego problemu.

Zgnilizna

Zgniliznę powodują grzyby, które potrzebują wilgoci i dostępnego środowiska organicznego.

Dziegieć sosnowy działa w dwóch kierunkach: zmniejsza poziom wilgoci w drewnie i zawiera związki fenolowe – substancje o naturalnych właściwościach antyseptycznych. Te związki hamują rozwój grzybów powodujących zgniliznę.

Mniej wilgoci i niekorzystne środowisko oznaczają, że ryzyko powstawania zgnilizny jest znacznie zmniejszone.

Pleśń

Te same związki fenolowe i kwasowe, które hamują rozwój zgnilizny, pomagają również ograniczać powstawanie pleśni i innych mikroorganizmów powierzchniowych.

Pleśń potrzebuje wilgotnego środowiska. Oddychająca, wodoodporna i lekko antyseptyczna powierzchnia nie jest dla niej odpowiednia.

Kołatki i inne szkodniki

Wyraźnie żywiczna struktura dziegciu sosnowego sprawia, że obrabiane drewno jest mniej atrakcyjne dla kołatków i innych owadów niszczących drewno.

Dziegieć nie jest insektycydem i nie powinien być używany jako środek do zwalczania szkodników. Jednak bogata w żywicę, antyseptyczna powierzchnia pomaga odstraszać szkodniki od zasiedlania nieobrobionego drewna.

To jeden z powodów, dla których żywica sosnowa i dziegieć były przez wieki używane do ochrony kadłubów statków, trzonków narzędzi i innych wyrobów drewnianych.

Elastyczna ochrona

Dziegieć tworzy bardzo elastyczną powłokę. Głęboko wnika w drewno, nie pęka i "pracuje" razem z drewnem pod wpływem sezonowych wahań temperatury i wilgotności.

Nie łuszczy się i nie pęka jak wiele farb syntetycznych. Dlatego konserwacja jest znacznie prostsza – nie ma potrzeby usuwania starej powłoki przed ponownym malowaniem. Powierzchnię wystarczy oczyścić i nałożyć nową warstwę dziegciu.

Jaki produkt wybrać?

Czysty dziegieć sosnowy (Furutjära)

Tradycyjny szwedzki dziegieć sosnowy w najczystszej postaci. Klasyczny wybór na drewniane dachy i elewacje, a także baza do przygotowywania różnych mieszanek.

Stosowany w czystej postaci zapewnia autentyczny efekt, ale wymaga większego doświadczenia w aplikacji. Należy go podgrzać przed nałożeniem, a schnie od kilku dni do nawet tygodni, w zależności od warunków pogodowych.

Olej dziegciowy (Tjärolja 20/80)

Mieszanka dziegciu sosnowego i tłoczonego na zimno oleju lnianego.

Olej lniany poprawia wchłanianie w drewnie, podczas gdy dziegieć działa jako naturalny środek antyseptyczny. Połączenie tych dwóch składników zapewnia długotrwałą ochronę przed wilgocią, pleśnią, zgnilizną i szkodnikami.

Odpowiednia do fasad, tarasów, płotów, mebli ogrodowych i dachów.

Farby smołowe (Roslagsmahogny i Silvertjära Altan)

W skład tych produktów, oprócz smoły, wchodzi olej lniany tłoczony na zimno, terpentyna balsamiczna i naturalne pigmenty mineralne.

Rezultatem jest dekoracyjna powłoka, która jednocześnie chroni drewno i zachowuje widoczną jego strukturę.

Dostępne w kolorze czarnym, czerwonobrązowym i srebrnoszarym.

Terpentyna balsamiczna

Naturalny rozpuszczalnik z żywicy sosnowej, używany do rozcieńczania olejów smołowych i farb smołowych, aby uzyskać głębsze wnikanie w drewno i przyspieszyć proces schnięcia.

Gdzie smoła sosnowa jest najbardziej odpowiednia?

Produkty ze smoły sosnowej najlepiej nadają się do prac zewnętrznych, aby zapewnić naturalną ochronę różnym drewnianym konstrukcjom:

• dla drewnianych fasad;
• dla drewnianych dachów;
• dla tarasów i pomostów;
• dla płotów i słupków ogrodzeniowych;
• dla mebli ogrodowych;
• dla domków letniskowych i innych drewnianych konstrukcji narażonych na warunki atmosferyczne.

Ważne jest, aby pamiętać, że smoła wymaga nieobrobionego lub wcześniej smołą obrobionego drewna. Nie może wnikać w powierzchnię, która jest już pokryta nowoczesnymi farbami lub lakierami tworzącymi powłokę.

Kilka wskazówek dotyczących nakładania produktów smołowych

Ponieważ są to w pełni naturalne produkty bez chemicznych przyspieszaczy schnięcia, potrzebują czasu.

W zależności od warunków pogodowych schnięcie może trwać od jednego do trzech dni lub nawet dłużej. Najlepiej planować prace w ciepłym i suchym czasie – późną wiosną lub latem.

Smołę zaleca się nałożyć pędzlem. Jest zbyt gęsta i lepka do efektywnego rozpylania.

Świeża smoła ma charakterystyczny zapach. Stopniowo zanika, ale dla wielu właśnie ten zapach kojarzy się z odpowiednio pielęgnowanym drewnem.

Dlaczego smoła sosnowa nadal cieszy się zaufaniem?

Nowoczesne farby z pewnością mają swoje miejsce. Jednak smoła sosnowa i nowoczesne powłoki pełnią różne funkcje.

Wiele syntetycznych farb tworzy ochronną powłokę, która oddziela drewno od otoczenia. Natomiast smoła sosnowa głęboko wnika w pory drewna, wzmacniając je od wewnątrz – odpycha wodę, hamuje rozwój zgnilizny i pleśni, pomaga chronić przed szkodnikami i zachowuje elastyczność we wszystkich porach roku.

To podejście pomogło zachować skandynawskie i bałtyckie drewniane budynki przez ponad stulecie. I nadal działa również dzisiaj.