Smoła sosnowa i farby smołowe – tradycyjny środek ochrony drewna

Spośród różnych środków do ochrony drewna tylko nieliczne mogą poszczycić się historią równie długą i przekonującą jak smoła sosnowa. Świadczą o tym liczne drewniane budynki i konstrukcje w Skandynawii oraz krajach bałtyckich, mające ponad 100 lat, które do dziś zachowały się w doskonałym stanie.

W tym artykule omówimy, czym właściwie jest smoła sosnowa, jak chroni drewno i w jakich przypadkach jej stosowanie jest najbardziej odpowiednie.

Środek do ochrony drewna o wielowiekowej historii

Na wybrzeżach Szwecji i Norwegii nadal można spotkać drewniane kościoły, hangary na łodzie i budynki mieszkalne mające ponad sto lat, a niektóre nawet kilka stuleci. Wiele z nich przez cały okres użytkowania chroniono wyłącznie smołą sosnową, ponownie pokrywając powierzchnię co 10–20 lat.

Podobne tradycje istnieją również w krajach bałtyckich. Na Łotwie, Litwie i w Estonii panują zbliżone warunki klimatyczne – wilgotne jesienie, mroźne zimy oraz drewno, które nieustannie rozszerza się i kurczy pod wpływem temperatury i wilgoci. Smoła była powszechnie stosowana do ochrony drewna na długo przed pojawieniem się syntetycznych powłok.

Czym właściwie jest smoła sosnowa?

Smołę sosnową uzyskuje się poprzez powolne ogrzewanie bogatego w żywicę drewna sosnowego – najczęściej pniaków i korzeni – przy ograniczonym dostępie tlenu. Pod wpływem ciepła z drewna uwalniają się naturalne żywice i oleje, tworząc gęstą, ciemną ciecz.

W rezultacie powstaje smoła sosnowa – produkt bez syntetycznych rozpuszczalników i sztucznych biocydów. W istocie jest to naturalny system ochronny samego drzewa.

Wyjaśnia to również właściwości smoły. Żywa sosna zabezpiecza uszkodzone miejsca żywicą, zapobiegając przenikaniu do nich wody i organizmów powodujących zgniliznę. Smoła sosnowa zapewnia taką samą ochronę ogrodzeniom, elewacjom, dachom i innym konstrukcjom drewnianym.

Jak smoła sosnowa chroni drewno?

Większość współczesnych powłok do drewna tworzy na powierzchni błonę. Smoła sosnowa działa inaczej – wnika głęboko w drewno i chroni je od wewnątrz przed wilgocią, zgnilizną, pleśnią i szkodnikami.

Wilgoć

Wilgoć jest główną przyczyną niemal wszystkich problemów z drewnem. Wchłaniając wodę, drewno pęcznieje, a podczas wysychania kurczy się. Powtarzający się przez lata cykl prowadzi do odkształceń, pęknięć, a ostatecznie również do zgnilizny.

Kwasy żywiczne i tłuszczowe zawarte w smole sosnowej w naturalny sposób odpychają wodę, ograniczając jej wchłanianie przez włókna drewna. Najważniejsze jest jednak to, że powłoka ze smoły nie tworzy szczelnej „błony”. Nadal umożliwia odparowywanie wilgoci z wnętrza drewna.

Drewno nadal „oddycha”. Współczesne powłoki często nie pozwalają natomiast wilgoci wydostać się z porów drewna, tworząc idealne warunki do rozwoju zgnilizny. Smoła pomaga uniknąć tego problemu.

Zgnilizna

Zgniliznę wywołują grzyby, które potrzebują wilgoci i dostępnego środowiska organicznego.

Smoła sosnowa działa dwukierunkowo: obniża poziom wilgotności drewna i zawiera związki fenolowe — substancje o naturalnych właściwościach antyseptycznych. Związki te hamują rozwój grzybów powodujących zgniliznę.

Mniejsza wilgotność i niesprzyjające środowisko oznaczają znaczne ograniczenie ryzyka rozwoju zgnilizny.

Pleśń

Te same związki fenolowe i kwasowe, które hamują rozwój zgnilizny, pomagają również ograniczać powstawanie pleśni i innych mikroorganizmów powierzchniowych.

Pleśń potrzebuje wilgotnego środowiska. Oddychająca, hydrofobowa i lekko antyseptyczna powierzchnia nie stwarza jej odpowiednich warunków.

Kołatki i inne szkodniki

Wyraźnie żywiczna struktura smoły sosnowej sprawia, że zabezpieczone drewno staje się mniej atrakcyjne dla kołatków i innych owadów niszczących drewno.

Smoła nie jest środkiem owadobójczym i nie należy jej stosować do zwalczania szkodników. Jednak bogata w żywice, antyseptyczna powierzchnia pomaga zapobiegać zasiedlaniu surowego drewna przez szkodniki.

Jest to jeden z powodów, dla których żywicę sosnową i smołę od stuleci stosuje się do ochrony kadłubów statków, trzonków narzędzi oraz innych wyrobów drewnianych.

Elastyczna ochrona

Smoła tworzy bardzo elastyczną powłokę. Głęboko wnika w drewno, nie pęka i „pracuje” razem z nim pod wpływem sezonowych wahań temperatury i wilgotności.

Nie łuszczy się ani nie pęka jak wiele farb syntetycznych. Dzięki temu konserwacja jest znacznie prostsza — przed ponownym malowaniem nie trzeba usuwać starej powłoki. Wystarczy oczyścić powierzchnię i nałożyć nową warstwę smoły.

Który produkt wybrać?

Czysta smoła sosnowa (Furutjära)

Tradycyjna szwedzka smoła sosnowa w najczystszej postaci. To klasyczny wybór do drewnianych dachów i elewacji, a także baza do przygotowywania różnych mieszanek.

Stosowana w czystej postaci zapewnia autentyczny efekt, wymaga jednak większego doświadczenia podczas nakładania. Przed aplikacją należy ją podgrzać, a jej schnięcie trwa od kilku dni do nawet kilku tygodni, zależnie od warunków pogodowych.

Olej smołowy (Tjärolja 20/80)

Mieszanka smoły sosnowej i tłoczonego na zimno oleju lnianego.

Olej lniany poprawia wnikanie w drewno, natomiast smoła działa jako naturalny środek antyseptyczny. Połączenie obu składników zapewnia długotrwałą ochronę przed wilgocią, pleśnią, zgnilizną i szkodnikami.

Odpowiednia do elewacji, tarasów, ogrodzeń, mebli ogrodowych i dachów.

Farby smołowe (Roslagsmahogny i Silvertjära Altan)

Oprócz smoły produkty te zawierają olej lniany tłoczony na zimno, terpentynę balsamiczną i naturalne pigmenty mineralne.

Rezultatem jest dekoracyjna powłoka, która jednocześnie chroni drewno i zachowuje widoczny rysunek jego słojów.

Dostępne w kolorze czarnym, czerwonobrązowym i srebrnoszarym.

Terpentyna balsamiczna

Naturalny rozpuszczalnik na bazie żywicy sosnowej, stosowany do rozcieńczania olejów smołowych i farb smołowych w celu uzyskania głębszego wnikania w drewno oraz przyspieszenia procesu schnięcia.

Gdzie najlepiej stosować smołę sosnową?

Produkty na bazie smoły sosnowej najlepiej nadają się do zastosowań zewnętrznych, zapewniając naturalną ochronę różnym konstrukcjom drewnianym:

• drewnianych elewacji;
• drewnianych dachów;
• tarasów i pomostów;
• ogrodzeń i słupków ogrodzeniowych;
• mebli ogrodowych;
• domków letniskowych i innych drewnianych konstrukcji narażonych na działanie czynników atmosferycznych.

Należy pamiętać, że smoła wymaga podłoża, którym jest nieobrobione lub wcześniej zabezpieczone smołą drewno. Nie może wniknąć w powierzchnię pokrytą już nowoczesnymi farbami błonotwórczymi lub lakierami.

Kilka wskazówek dotyczących nakładania produktów smołowych

Ponieważ są to w pełni naturalne produkty bez chemicznych przyspieszaczy schnięcia, potrzebują czasu.

W zależności od warunków pogodowych schnięcie może trwać od jednego do trzech dni, a nawet dłużej. Prace najlepiej planować podczas ciepłej i suchej pogody – późną wiosną lub latem.

Smołę zaleca się nakładać pędzlem. Jest zbyt gęsta i lepka, aby można ją było skutecznie natryskiwać.

Świeża smoła ma charakterystyczny zapach. Stopniowo on zanika, jednak wielu osobom właśnie ten zapach kojarzy się z prawidłowo pielęgnowanym drewnem.

Dlaczego smoła sosnowa nadal cieszy się zaufaniem?

Nowoczesne farby z pewnością mają swoje zastosowanie. Smoła sosnowa i współczesne powłoki spełniają jednak odmienne zadania.

Wiele farb syntetycznych tworzy warstwę ochronną, która odgradza drewno od otoczenia. Natomiast smoła sosnowa wnika głęboko w pory drewna, wzmacniając je od wewnątrz – odpycha wodę, hamuje rozwój zgnilizny i pleśni, pomaga chronić przed szkodnikami oraz zachowuje elastyczność o każdej porze roku.

Ta metoda pomaga chronić skandynawskie i bałtyckie budynki drewniane od ponad stu lat. I nadal sprawdza się również dziś.